Tarım Arazisi Sınıfları Nelerdir? Mutlak, Marjinal ve Dikili Arazi Şartları
Arazinize bağ evi, sera, güneş enerjisi santrali (GES) veya hayvancılık tesisi kurmak istediğinizde karşınıza çıkacak ilk engel arazinizin “sınıfı” olacaktır. Tarım ve Orman Bakanlığı mevzuatına göre araziler; sahip oldukları eğim, toprak derinliği ve yağış oranına göre dört ana kategoriye ayrılmaktadır.
Aşağıda, 5403 Sayılı Kanun ve ilgili Ek-2 standartları kapsamında arazinizin hangi sınıfa dâhil olduğunu belirleyen kriterleri tüm detaylarıyla inceleyebilirsiniz.
1. Mutlak Tarım Arazisi (MT) Nedir?
Tarımsal üretimin en verimli yapıldığı, bitki kök bölgesinde sınırlamaların (tuzluluk, kayalık vb.) neredeyse hiç olmadığı ve yöreye adapte olmuş her türlü bitkinin yetiştirilebildiği arazilerdir. Sulu (SMT) veya kuru (KMT) olarak ikiye ayrılır.
- Toprak Derinliği: Tesirli toprak derinliği en az 50 cm olan arazilerdir[cite: 153].
- Eğim (Az Yağışlı Bölge): Yıllık ortalama yağış 574 mm’den az ise arazinin genel eğimi en fazla %3 olmalıdır[cite: 154, 155].
- Eğim (Çok Yağışlı Bölge): Yıllık ortalama yağış 574 mm’den fazla ise arazinin genel eğimi en fazla %8 olmalıdır[cite: 154, 156].
- Taşlılık ve Sınırlamalar: Toprak pH’sı 4,5 ile 8,5 arasında olmalıdır[cite: 162]. Arazi yüzeyinin en fazla %10 kadarında çapı 7,5 cm’den büyük olmayan taşlar bulunabilir[cite: 163].
2. Özel Ürün Arazisi (OT) Nedir?
Bu arazilerde yöreye adapte olmuş her bitki yetişmez. Genellikle sulu tarım yapılmadığı zaman ekonomik üretim yapılması zor olan, mutlak tarım arazisine göre biraz daha fazla sınırlamaya sahip yerlerdir.
- Genel Durum: Tarımsal üretim için mutlak tarım arazilerinden daha fazla toprak (tuzluluk, taşlılık, drenaj ve benzeri) ve topoğrafik (bakı, meyil) sınırlamalara sahiptir[cite: 174].
- Derinlik Fazla, Eğim Bozuksa: Eğim yönünden mutlak tarım arazisi özelliklerini taşımayan ancak toprak derinliği 50 cm’den fazla olan yerler özel ürün arazisi kabul edilir[cite: 178].
- Derinlik Az, Eğim Sınırlıysa: Toprak derinliği 50 cm’den az olup, eğim yönünden yıllık yağış miktarına bağlı olarak 574 mm’nin altında %8’e kadar, 574 mm’nin üzerinde %12’ye kadar olan araziler bu sınıftadır[cite: 179].
3. Dikili Tarım Arazisi (DT) Nedir?
Üzerinde meyve bahçeleri, fındıklık, zeytinlik, üzüm bağları veya çay bahçeleri gibi çok yıllık ağaçların veya çalıların bulunduğu arazilerdir.
- Ağaç Formu: Özel ekolojik şartlarda çok yıllık ağaç, ağaççık ve çalı formunda bitkilerin dikili olduğu tarım arazileridir[cite: 181].
- Ekonomik Sınır: Tür ve cinsi dikkate alınarak yöre için “ekonomik olacak sayıda” ağacın bulunması zorunludur[cite: 182]. Eğer ağaçlar ekonomik ömrünü tamamlamış ve yenilenemiyorsa bu alanlar dikili alan kabul edilmez[cite: 186].
- Semboller: Ürün çeşidine göre örneğin Fındık için DTF, Zeytin için DTZ, Bağ için DTB, Narenciye için DTN sembolleri ile gösterilir[cite: 188].
4. Marjinal Tarım Arazisi (TA) Nedir?
Genellikle tarım dışı yatırımlar (örneğin ticari GES kurulumu) veya sahipsiz hayvan barınakları için en çok tercih edilen arazi türüdür. Tarımsal üretimi oldukça zor olan, verimin düşük olduğu arazilerdir.
- Genel Üretim Durumu: Toprak ve topoğrafik sınırlamaları fazla olup tarımsal üretim potansiyeli düşüktür[cite: 192].
- Eğim Şartları: Arazi eğimi; yıllık yağışın 574 mm’nin altında olduğu yerlerde %8’den fazla, 574 mm veya üzerinde olduğu yerlerde ise %12’den fazladır[cite: 192, 193].
- Toprak Derinliği: Toprak derinliği 50 cm’den azdır[cite: 193].
- Yerel Önemi Olmayan Araziler: Tarımsal bütünlüğü bozulmuş ve ekonomik üretim yapılamayan 2 hektardan küçük mutlak tarım arazileri, 0,5 hektardan küçük dikili araziler ve 0,3 hektardan küçük örtü altı araziler “önemli tarım arazisi” kabul edilmez ve marjinal alan gibi değerlendirilebilir[cite: 197, 198, 199].
5. Arazi Sınıfını Düşüren (Sınıf Atlatan) Faktörler
Bir arazi kağıt üzerinde “Mutlak Tarım Arazisi” gibi görünse de; arazide bulunan aşırı taş, tuz veya kötü drenaj gibi problemler arazinin sınıfının düşürülmesine (örneğin Özel Ürün veya Marjinal Araziye çekilmesine) neden olur.
- Taşlılık Problemi: Çapı 7,5 – 25 cm arası olan taşlar arazi yüzeyinin %10 ile %50’sini kaplıyorsa arazi bir sınıf atlatılır (düşürülür)[cite: 212, 213]. Eğer taşlar arazinin %50 ile %90’ını kaplıyorsa (çok taşlı) arazi iki sınıf atlatılır[cite: 214].
- Tuzluluk Problemi: Hafif tuzlu topraklarda bir sınıf atlatılırken [cite: 216], eriyebilir tuz yüzdesi %0,35’in üzerinde olan orta ve çok tuzlu topraklarda iki sınıf atlatılır[cite: 217].
- Drenaj (Su Tutma) Problemi: Taban suyunun yüksek olduğu ve ekim/dikim zamanının geciktiği “yetersiz drenaja” sahip arazilerde bir sınıf atlatılır[cite: 206, 207]. Toprağın yılın önemli bir kısmında yaş kaldığı “fena drenaja” sahip arazilerde ise iki sınıf atlatılır[cite: 208].
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Arazinizin resmi sınıfını kesin olarak öğrenmek için bağlı bulunduğunuz İl veya İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne başvurarak “Arazi Etüt Raporu” talep etmeniz gerekmektedir. Uzman ziraat mühendisleri arazinizde eğim ve toprak derinliği ölçümü yaparak sınıfınızı belirler.
Örtü altı tarımı (seralar) bir arazi sınıfı değil, bir “kullanım şekli”dir[cite: 172]. Ancak sabit örtü altı yapıları bulunan araziler ülke tarımı için önemli alan kabul edildiğinden doğrudan “Mutlak Tarım Arazisi” kategorisinde değerlendirilir[cite: 170].
Evet. Çapı 7,5 santimetreden büyük olan taşlar tarlanızın yarısından fazlasını (%50 – %90 arası) kaplıyorsa araziniz mevzuat gereği iki sınıf atlatılır[cite: 212, 214]. Yani Mutlak tarım arazisinden daha alt bir sınıfa (duruma göre marjinale) düşürülebilir.
