10 Önemli Tarımsal Yapı Türü ve Mevzuat Kriterleri, Tarım arazisine yapı izni.. (Sera, Bağ Evi, GES vb.)
- 1. Toprak Korumaya Yönelik Altyapı Tesisleri
- 2. Sulamaya Yönelik Altyapı Tesisleri
- 3. Sera İzinleri ve Kriterleri
- 4. Fide ve Fidan Üretim Tesisleri
- 5. Sahipsiz Hayvan Barınakları
- 6. Bağ Evi Yapım Şartları
- 7. Tarımsal Amaçlı Depo
- 8. Sundurma ve Çiftlik Atölyesi
- 9. İşlenmesi Gereken Ürün Tesisleri
- 10. Tarımsal Amaçlı GES (Güneş Enerjisi)
- Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Tarım arazilerine inşa edilebilecek yapılar, toprak koruma ve arazi kullanımı kanunları çerçevesinde sıkı kurallara tabidir. Tarım ve Orman Bakanlığı mevzuatına göre belirlenen “Tarımsal Amaçlı Yapıların Kriterleri” başlıklı Ek-1 belgesinde, arazi sahiplerinin hangi şartlarda yapı inşa edebileceği tüm detaylarıyla belirlenmiştir.
Aşağıda, ilgili mevzuatta yer alan en önemli 10 tarımsal yapının özelliklerini, kapasite sınırlarını ve uygulanması gereken hukuki şartları detaylı olarak bulabilirsiniz.
1. Toprak Korumaya Yönelik Altyapı Tesisleri
Tarımsal arazilerin fiziksel yapısını korumak, toprağın verimli üst katmanının su ve rüzgâr erozyonu ile yok olmasını önlemek ve taşkınları engellemek amacıyla kurulan temel savunma tesisleridir.
- Erozyon Kontrolü: Su ve rüzgâr erozyonuna karşı araziye seki, teras ve rüzgâr perdeleri yapılabilmektedir.
- Taşkın Kontrolü: Ani su baskınları ve taşkınlara karşı koruma sağlamak maksadıyla seddeler ve istinat duvarları inşa edilebilir.
2. Sulamaya Yönelik Altyapı Tesisleri
Arazilerin su ihtiyacını karşılamak, fazla suyu tahliye etmek ve bitkisel üretimi desteklemek için zorunlu olan sulama donanımları ve su toplama merkezleridir.
- Büyük Çaplı Su Tesisleri: Tarımsal sulama amaçlı hizmet verecek olan baraj, göl, gölet ve bu yapıların zorunlu müştemilatları tarımsal yapı sayılır.
- Kanallar ve Depolar: Fazla suyun uzaklaştırılması için tahliye ve drenaj kanalları, sulama kanalları, kanaletler, hidrantlar, su kuyuları ve ihtiyaç duyulan su depoları bu kapsamdadır.
- Yağmur Suyu Hasadı: Bitkisel üretimde kullanılmak üzere tasarlanan yeraltı ve yerüstü yağmur suyu depoları, havuzlar ve gerekli pompaj tesislerine izin verilir.
3. Sera İzinleri ve Kriterleri
Örtü altı tarımı (sera) yapacak yatırımcılar için idari bina izinleri, güneş enerjisi yasakları ve seranın boş olduğu dönemlerdeki hayvancılık istisnaları net çizgilerle belirlenmiştir.
- İdari ve Teknik Bina Sınırı: Seralarda asgari 20 metrekareden az olmamak şartıyla, toplam sera taban alanının en fazla %5’ine kadar idari bina (laboratuvar, soğuk oda, ofis, tuvalet/duş, giyinme odası ve yemekhane) yapılmasına müsaade edilir.
- Çatı GES Yasağı: Seranın üzerine elektrik üretimi için GES kurulması, bitkilerin güneş ışığını almasını engelleyerek üretime olumsuz etki edeceğinden kesinlikle yasaktır.
- Zemin GES İstisnası: Sadece arazinin sınıfı “marjinal tarım arazisi” ise, seranın elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla sera alanının %1,5’i kadar bir kısımda zemine GES kurulmasına izin verilebilir.
- Bağ Evi Önceliği: 0,3 hektar (3 dönüm) ve üzeri seralarda, yatırımcı hem sera hem de bağ evi yapmak istiyorsa, ilk olarak sera yapımının tamamlanması şartı aranır. Sera bitmeden bağ evi yapılamaz.
- İfraz (Bölünme) Hakkı: Arazinin tamamına sera kurulmuşsa ve tapu niteliği “sera” olarak güncellenmişse; arazinin toplam büyüklüğü 0,3 hektarın katlarına (0,6 – 0,9 – 1,2 ha vb.) ulaşıyorsa bölünmesine (ifraz) izin verilebilir.
- Geçici Hayvancılık İzni: Seralarda bitkisel üretim yapılmayan boş dönemlerde; beton atılmaması, kurutma fanı bulundurulması ve toprağın yapısını bozacak malzeme kullanılmaması şartıyla büyükbaş hayvanların geçici barınmasına izin verilir. Eğer sistem “kompost altlıklı” ise gübre ve yem yolları 4’er metre ile sınırlandırılır ve sadece bu yollarda ile %1’lik sağımhane kısmında beton kullanılabilir.
4. Fide ve Fidan Üretim Tesisleri
Tohumdan fide veya ağaç fidanı yetiştiriciliği yapılan işletmeler için, asgari üretim kapasiteleri ile bağlantılı olarak kapalı alan ve depo izinleri verilmektedir.
- Fide Üretim Tesisleri: En az 0,2 hektar (2 dönüm) fide üretim serasına sahip olunması gerekir. Bu şartı sağlayanlara sevkiyat ve depolama için en fazla 500 metrekare kapalı alan hakkı verilir. Daha büyük kapasiteler için alan oranlanarak artırılır.
- Fidan Üretim Tesisleri: Açık alanda üretilen her 1.000 adet fidan kapasitesi için; 1,5 – 2,5 m² soğuk hava deposu, 0,15 m² idari bina ve 0,1 m² malzeme deposu hakkı tanımlanır. Doku kültürü yöntemi uygulanıyorsa her 1.000 adet için ilaveten 0,1 m² iklimlendirme odası, 0,02 m² transfer odası ve 7 m² sera alanı izni verilir.
5. Sahipsiz Hayvan Barınakları
Doğal yaşamı ve sahipsiz hayvanları koruma amacıyla kurulan barınakların tarımsal bütünlüğü bozmaması için arazinin niteliği ve inşaat tekniği kısıtlanmıştır.
- Arazi Sınıfı: Bu barınaklar kesinlikle “Büyük Ova Koruma Alanları” dışında ve sadece “Marjinal Tarım Arazileri” üzerine kurulabilir.
- Kurum Onayı: Kurulacak alanın büyüklüğü ve uygunluğu Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü tarafından onaylanmalıdır.
- Yapısal Şartlar: Arazide hafriyat (kazı-dolgu) yapılamaz ve beton atılamaz. Yapılar sökülüp takılabilir, sabit olmayan ve istenildiği an kaldırılarak taşınabilir özellikte olmalıdır.
6. Bağ Evi Yapım Şartları
Arazi sahiplerinin arazilerinin başında durabilmeleri için verilen en temel barınma hakkıdır. Ancak tarım arazilerinin yazlık bölgelere veya sitelere dönüşmemesi için arazinin yüzölçümüne göre sıkı kısıtlamalar mevcuttur.
- Arazi Büyüklüğü Şartları: Bağ evi yapabilmek için arazinin; mutlak, özel ürün veya marjinal tarım arazisi vasfındaysa en az 5 hektar (50 dönüm), dikili tarım arazisi (meyve bahçesi vs.) vasfındaysa en az 1 hektar (10 dönüm), örtü altı tarım arazisi vasfındaysa en az 0,3 hektar (3 dönüm) olması zorunludur.
- Bağ Evi Ölçüleri: İzin verilen bağ evi, taban alanı en fazla 30 metrekare olacak şekilde ve maksimum iki katlı olarak inşa edilebilir.
- Kiralama Durumu: Kiralanan arazilerde, kiracılar tarafından bağ evi talep edilmesi kesinlikle yasaktır.
- Vasfın Güncellenmesi: Araziniz gerçekte meyve bahçesi (dikili) olduğu halde tapuda “tarla” görünüyorsa, bağ evi başvurusundan önce İl/İlçe Tarım Müdürlüğüne başvurarak cins değişikliği (vasıf tespiti) yaptırmanız gerekir.
- Sayı Kısıtlamaları: Her bir ailenin aynı ilçe sınırları içerisinde yalnızca bir (1) adet bağ evi hakkı vardır. Ayrıca arazi ne kadar büyük olursa olsun, bir parsel üzerine sadece bir bağ evi yapılabilir.
- Hisseli Tapu Durumu: Arazinin birden fazla ortağı varsa, bağ evi yapılabilmesi için diğer tüm hissedarlardan noter onaylı muvafakatname (izin) alınması zorunludur.
7. Tarımsal Amaçlı Depo
Çiftçilerin hasat ettikleri ürünleri güvenle muhafaza etmeleri için tahsis edilen alanlardır. Deponun büyüklüğü doğrudan arazinin büyüklüğü ile doğru orantılıdır.
- Arazi Barajları: Depo izni alınabilmesi için ailenin/tüzel kişinin aynı ilçe sınırları içindeki; mutlak/marjinal/özel ürün arazilerinde toplam 2 hektar, dikili arazilerde 1 hektar, örtü altı arazilerde ise 0,3 hektarın üstünde toprağı olması gerekir.
- Depo Büyüklüğü: Üstteki sınırı aşan arazi sahipleri, ilçe sınırları içindeki toplam arazi varlığının en fazla %1’i kadar alana depo yapabilirler. (Hisseli arazilerdeki hisse oranları bu toplama dahil edilir).
- Hariç Tutulanlar: Çiftçinin kiraladığı araziler veya sözleşmeli olarak ektiği araziler toplam arazi varlığı hesabına katılamaz.
- Proje Raporu: Depo talepleri, serbest çalışan bir ziraat mühendisi tarafından hazırlanan “Proje Teknik Raporu” ile il müdürlüğüne sunulur ve ihtiyaç dâhilindeyse onaylanır.
- Üretici Örgütleri: Üretici birlikleri ve kooperatifler, üyelerinin toplam arazisinin %1’i kadar dev depolar kurabilirler. Ancak birlik bu izni kullanırsa, birliğe üye olan çiftçiler ayrıca kendi arazilerine bireysel depo kuramazlar.
8. Sundurma ve Çiftlik Atölyesi
Tarımsal mekanizasyon araçlarının (traktör, biçerdöver, pulluk vb.) hava şartlarından korunması ve tamiratlarının yapılabilmesi için ayrılan alanlardır.
- Arazi Şartları: Tıpkı depo iznindeki gibi; ilçe genelindeki tarım alanlarının mutlak/marjinalde 2 hektar, dikilide 1 hektar, örtü altında 0,3 hektarın üzerinde olması gerekir.
- Ölçü ve Yapı Sınırı: Bu şartı sağlayanlar, her sınıftaki tarım arazisine kenarları açık veya yarı açık olacak şekilde, maksimum 50 metrekare sundurma ve/veya maksimum 50 metrekare çiftlik atölyesi inşa edebilirler.
9. İşlenmesi Gereken Ürün Tesisleri
Hasat edildikten hemen sonra işlenmediği takdirde bozulan veya besin değerini kaybeden spesifik tarım ürünleri için fabrikasyon/işleme tesislerine özel izin verilir.
- Uygun Ürünler: Yağ gülü, yasemin ve stevya bitkileri gibi hasat edildikten sonra en geç 2 saat içerisinde işlenmesi zorunlu olan ürünler için bu hak tanınır.
- Kapsam: Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) tarafından 2 saat içerisinde işlenmemesi halinde kalitesini kaybedeceği belgelenen diğer ürünler için de, doğrudan üretim arazisine işleme tesisi kurma izni (tarımsal amaçlı yapı kapsamında) verilebilir.
10. Tarımsal Amaçlı GES (Güneş Enerjisi)
Tarımsal arazilerin ve sulama sistemlerinin yüksek elektrik maliyetlerini düşürmek için kurulan Güneş Enerjisi Santralleri (GES), arazinin vasfına göre sadece “ihtiyacı karşılayacak kadar” kısıtlamasıyla kurulabilir.
- Çatı Uygulaması (Mutlak/Özel/Dikili Arazi): Arazinizin sınıfı mutlak, özel ürün veya dikili tarım arazisiyse; elektrik ihtiyacını karşılamak için paneller sadece tarımsal yapının çatısına kurulabilir. Zemine kuruluma izin verilmez.
- Zemin Uygulaması (Marjinal Arazi): Arazi sınıfınız marjinal tarım arazisi ise, tesisin ihtiyacını karşılamak üzere paneller öncelikle çatıya konumlandırılır. Çatının yetersiz gelmesi halinde, tesis alanının en fazla %1,5’i kadar büyüklükte bir zemine panel kurulumu yapılabilir.
- Enerji Kapasitesi: İzin verilecek panel alanı, sadece işletmenin tarımsal amaçlı kullanacağı elektrik ihtiyacını karşılayacak kapasitede olmalıdır. (Elektrik mühendisi onaylı kapasite raporu gerekir).
- Tarımdan Vazgeçmeme Taahhüdü: GES üzerinden ticari gelir elde edip asıl tarımsal üretimi bırakmamak şarttır. Üreticiden bu yönde noter onaylı taahhütname alınır. Tarımsal üretimin 6 aydan fazla sürede durdurulduğu tespit edilirse, üretilen fazla elektrik bedelsiz olarak YEKDEM’e devredilir ve GES izni iptal edilir.
- Tarımsal Sulama Amaçlı Sabit GES:
- Yalnızca bireysel/modern basınçlı sulama sistemleri kullanan üreticilere bu izin verilir.
- Hisseli arazilerde diğer ortakların muvafakatnamesi şarttır.
- Elde edilen enerji şebekeye verilmeyecekse (off-grid), paneller doğrudan sulama kuyusunun hemen yanına kurulabilir.
- Marjinal arazide kurulacak paneller, arazide kazı-dolgu yapılmadan ve beton atılmadan sökülebilir özellikte olmalı; pompaj sisteminin sulayabildiği toplam arazinin %1,5’ini geçmemelidir.
- Mutlak, özel ürün veya dikili arazilerde ise, sulama amaçlı zemin GES’i kurabilmek için talep sahibinin aynı il sınırları içerisinde toplam en az 20 hektar tarım arazisi bulunması şartı aranır. Bu durumda da paneller sulanan alanın %1,5’ine kadar toplu bir alanda kurulabilir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Hayır. Mevzuat gereği sera çatısına güneş enerjisi sistemi kurulması bitkisel üretime olumsuz etki edeceği için kesinlikle yasaktır. Sadece araziniz “marjinal tarım arazisi” ise, seranın elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla sera dışındaki boş zemininizin %1,5’ine kadar GES kurabilirsiniz.
Bağ evi izni alabilmek için gerekli minimum alan arazinizin cinsine göre değişmektedir. Mutlak, marjinal veya özel ürün arazilerinde en az 5 hektar (50 dönüm), dikili tarım arazisinde (meyve bahçesi vs.) en az 1 hektar (10 dönüm), seraların olduğu örtü altı arazilerde ise en az 0,3 hektar (3 dönüm) araziye sahip olmanız gereklidir.
Hayır. Kiralık olarak işletilen araziler “toplam arazi varlığı” hesabına dahil edilmez ve kiracılar tarafından bağ evi veya kişisel depo yapılamaz. Tesisleri yapabilmek için arazinin mülkiyetine (veya ortaklı hissedarlığına) sahip olmanız gerekmektedir.
Evet. Şebekeye elektrik satışı yapmamak (off-grid) ve sadece kendi pompanızı beslemek şartıyla, kuyunun veya pompaj tesisinin hemen yanına seyyar veya sökülüp takılabilir paneller kurabilirsiniz. Kurulacak alan, suladığınız alanın maksimum %1,5’ini geçemez. Ayrıca salma sulama değil “bireysel/modern basınçlı” sulama yapma şartı aranır.
